15 februari 2025
In de energietransitie komen er vele vormen van energie aan de orde. Er wordt vaak terecht gesteld dat we in de transitie ‘alle soorten’ nodig zullen hebben, omdat de beschikbaarheid van de diverse vormen sterk kan variëren. En dus zochten wij uit of waterkracht kansrijk is in Holten.
Oudste vorm hernieuwbare energie vandaag de dag
Wist je dat waterkracht de oudste vorm van hernieuwbare energie is? We kennen het al sinds de oudheid en in 1800 was zelfs al 50% van het energieverbruik in Nederland hernieuwbaar (wind- en waterkracht samen). Ook vandaag de dag lijkt het dat waterkracht een rol kan spelen. Het is weliswaar in ons relatief vlakke land een bescheiden rol, maar alle beetjes helpen. Bekende voorbeelden van watermolens in onze regio zijn de Oostendorper watermolen in Haaksbergen, de Noordmolen bij kasteel Twickel, de watermolen van Diepenheim en de molens bij Singraven. Deze molens beschikken over een groot waterrad en een sluis en/of dam om het water op te stuwen. Hoe groter het hoogteverschil tussen de voor- en achterzijde van het waterrad, hoe meer energie kan worden opgewekt. Daarnaast is een voldoende en constante watertoevoer gedurende het hele jaar belangrijk.
Waterkracht in Holten?
Voor onze energiecoöperatie en dus voor Holten hebben gekeken of in onze directe omgeving waterkracht een rol kan spelen. In deze zoektocht kwamen we uit bij de Sandermanstuw bij de waterzuivering in het buitengebied van Holten.
Huidige technieken kleine waterkrachtcentrales
Nu zijn er op dit moment diverse techniekprojecten waarbij speciale kleine waterkrachtcentrales ontwikkeld zijn. Een paar voorbeelden zijn de turbines van de Belgische firma Turbulent en een waterrad van de firma Provink uit Brabant, die geplaatst is op de stuw bij Heeschwijk-Dinther1. De turbine van Turbulent is een zogenaamde Vortexturbine, waarbij de horizontaal liggende schroefturbine (lijkt op een scheepsschroef) wordt aangedreven door een in een cirkelvormige bak opgewekte maalstroom (vortex). De turbine van de Firma Provink is een klassiek ogend waterrad wat boven op de stuw wordt gemonteerd.
Technische en economische haalbaarheid
Gemiddeld vereisen voorgenoemde turbines een hoogteverschil van 1 à 1,5 meter en een debiet van ongeveer 1500 liter per seconde. De minimale hoogte is nodig, omdat de turbines aan de onderzijde hun water kwijt moeten kunnen. Dit i.c.m. met de hoeveelheid water levert dan voldoende energie. Het rendement is natuurlijk niet 100%. Dat is alleen theoretisch mogelijk. In de praktijk ligt het tussen de 20 en 50%. Zo kun je dus met een kleine turbine een paar kW aan energie opwekken. Het ontwerp en de bouw van een turbine moeten gebaseerd zijn op de gemiddelde waterstroom over het jaar. Een turbine ontwerpen voor de enkele keren per jaar dat er veel water door de beek stroomt, zou economisch onverantwoord zijn. Vergelijk het maar met de aankoop van een Formule 1 racewagen, omdat je twee keer paar jaar erg veel haast hebt, maar de rest van het jaar de auto alleen maar gebruikt voor de boodschappen.
Beperkingen Sandermanstuw
Kijkende naar de Sandermanstuw dan moeten we helaas constateren dat het hoogteverschil, namelijk rond de 60 cm, onvoldoende is voor een rendabele businesscase. De investering is namelijk al snel rond de 10 à 15 duizend euro, terwijl de opgewekte energie te beperkt is.
Conclusie
Hoewel waterkracht in Nederland een bescheiden rol speelt, blijft het een interessante en historische vorm van hernieuwbare energie. Technologische innovaties bieden nieuwe mogelijkheden, maar de haalbaarheid is sterk afhankelijk van lokale omstandigheden zoals hoogteverschil en waterdebiet. Voor de Sandermanstuw blijkt waterkracht helaas niet rendabel, maar elders kunnen kleinere waterkrachtcentrales wellicht wél een bijdrage leveren aan de energietransitie.
1 De turbine bij Heeschwijk-Dinther is pasgeleden stilgelegd vanwege geluidsoverlast. Momenteel wordt gezocht naar een ander type turbine dat beter past bij de situatie.
